آن است كه اجسام منيره چند در شمس يا در خارج مركز آن مركوزند به نحوى كه هميشه در ميان شمس و قمر متوسّطند و مانعند از آنكه أشعّهء شمس بر مواضع محو بتابد » . و شارح بيرجندى أقرب آراء را آن دانسته است كه عكس كرهء ارض در قمر منطبع مىگردد و به جهت اختلاف اجزاء آن به اختلاف صحارى و بحار و جبال و عمارات مختلف مىنمايد . و اعتراضى را كه بر اين وجه نموده‌اند ، كه اشباح مشاهده در مرايا به اختلاف مواضع ناظرين مختلف مىگردد و محو قمر مختلف نمىشود ، مردود دانسته است به آنكه اين حالت در مراياى مسطّحه است و قمر كروى است و أنظار به منزلهء مركز مدار آن است ، پس گويا همه از موضع واحد در آن نظر مىكنند و به اين سبب محو را مختلف نمىبينند . و مذاهب ديگر نيز در اين مسأله هست كه فسادش اظهر از مذاهب مذكوره است . و بدان كه در قريب اين زمان يكى از راجه‌هاى هندى در زمان دولت محمد شاه غازى ، مطابق سال يك هزار و يك صد و بيست هجرى ، در هندوستان كواكب را رصد نموده و زيجى ترتيب داده است و در آن زيج امورى را ادّعا نموده است كه خلاف مشهور در نزد حكماست و از آن [ 271 ] جمله گفته است كه بر روى شمس چند خال هست كه به حركت وضعى خود شمس در سالى يك دوره حركت مىكند ، و ديگر آنكه نور زهره و عطارد مكتسب از نور آفتاب است و به قرب و بعد آفتاب مختلف مىشود ، و ديگر آنكه إهليلجىّ الشّكل است ، و ديگر آنكه حركات ثوابت مختلف است ، و امور ديگر نيز ادّعا نموده است . و همه را نسبت به رأى العين داده است و گفته است كه در سر كار ما دوربينها مىباشد كه در قريب به نصف النّهار در وسط السّماء كواكب روشن را مىبينيم . فصل دوازدهم در ذكر حركات كواكب بدان كه قوم را در حركات كواكب سه قول است . اوّل : آنكه فلك ساكن است ، و كواكب افلاك را مىشكافند و در آن حركت مىكنند يا متدحرج يا غير متدحرج . دوم : آنكه فلك متحرّك است و كوكب نيز متحرّك است و فلك را مىشكافد . امّا حركت كوكب بر